Cirque rouge

Isalo

Kolontsaina/ Ny Bara

baraNy Faritany Bara. Ny Foko Bara. Ny Fiaviana sy Razam-be : Rakanjobe. Ny Mpanjaka nalaza : Rakanjobe. Ravatoverere. Rabararatavokoky sy Andriankeoheo. Rapapango na Rafiraraza sy Andriamena. Andriamanely sy ny taranany. Andriamanafotsarivo. Ramitongoa. Rakitroka Ratsileondrafy. Tonanahary, Mpanjakan’ny Bara Be. Ny zanak’i Tonanahary : Retsila, Ramieba. Ratsimivily, Mpanjakan’ny Bara Imamono. Rehandry : Ny ady tamin’ny Masikoro (1859) -Ny ady faharoa tamin’ny Masikoro (1875). Rehandry II na Impoinimerina. Ratsimamotoa sy ny zanany, Mpanjakan' ny Bara Iantsantsa. Ny Foko Bara hafa.

I. NY FARITANY BARA

Toy izao ny mamaritra ny faritany Bara : avy ao avaratra ny reniranon’ i Zomandao sy Mangoky avaratra ; avy ao andrefana ny havoanan' Analavelona ; avy ao atsimo ny reniranon’ i Onilahy sy Mangoky atsimo; ary avy ao atsinanana, ny reniranon’Itomampy. Ny tanàna lehibe any Bara, dia Ranotsara, Ivohibe, Ihosy, Ranohira, Ankazoabo. Be orana sy mando lava ao atsinanana. Lembalemba avo toerana sy havoana tomandava ao andrefana (Horombe, Isalo, Lambosina, Analavelona).

II. NY FOKO BARA

Mizara ho foko vitsivitsy ny Bara, tahaka izay hita eran’ny faritra rehetra eto Madagasikara. Fa ny mampiavaka ny foko Bara dia ny fomba niforonany. Mpanjaka na Zanakandriana akaiky ny Mpanjaka no matetika niandohany. Noho izy te-hamorona fanjakana vaovao dia novoriany sy nangoniny ny fokom-pianakaviana, ny mpiady izay nanoa sy nanaiky azy mbamin’ny foko hafa nanaiky niandany taminy hanaraka azy ka navondrony ho Foko iray vaovao eo ambany fítarihany. Azo lazaina fa foko politika ny foko Bara, toy ny Bara Be any Ranohira, ny Bara Imamono any Ankazoabo, ny Bara Iantsantsa any Ivohibe, ny Bara Vinda any Benenitra,ny Bara Tsienimbalala any Manera, ny Bara Mananantanana any Volotaray, ny Bara Mahovy any Bereta. Misy koa foko Bara mitondra ny anaran’ny tany onenany, toy ny Bara Antevondro any Ivondro, ny Bara Antikondra any an-dohan' i Fiherenana.

III. NY FIAVIANA SY NY RAZAMBE

Foko avy tany atsimo atsinanan' i Madagasikara no niavian' ny Bara sy ny Filoha nitarika azy. Avy tany am-bava ranon' i Mandrare izy no nianavaratra nankany am-bava ranon' i Mananara. Avy tany indray izy no niankandrefana nihazo an’Ivohibe ka nihoatra an’Isalo ary nifindra tsikelikely ka tafapaka hatrany Analavelona any am-pita andrefan’i Fiherenana. Ny Razambe fantatra anarana nitarika azy ireo dia Rakanjobe sy Ravatoverere. Samy razan’ny Zafimanely nanjaka fotoana ela tany Bara Rakanjobe sy Ravatoverere.

Misy milaza fa ny Zafimanely dia taranak’i Manoel de la Cerda, mpiantsambo portiogey, rendrika tao Morombe ka nanavotra aina niatsinanana. Ny Zafimanely izany dia tokony hoe Zafimanoely izany hoe Zafinimanoely. Araka ny filazana anankiray hafa dia taranak’izany Itaba, mpifindra monina avy any Efezy izany Andriamanely. Ny tantara fahatelo dia milaza fa tera-tany avy tany Afrika atsinanana ny Bara ary nentin' ny Filohany nita ranomasina nankaty Madagasikara ka niantsona tao anelanelan’i Morondava syToliara.

IV. NY MPANJAKA NALAZA

1. Rakanjobe

Lehilahy fotsy hoditra hono Rakanjobe ary lazain' ny mpitantara fa Vazaha vaky sambo tany amorontsiraka atsimo atsinanana tany. Ny sasany indray milaza fa mpiavy avy tany Bourgon (La Réunion izy). Naka vohitra tao Andrizaha, tao Ivondro Rakanjobe mianakavy ary noho ny fahalalany an' izany "Lacase" izany, dia nahazo basy sy fiadiana mahery maro izay nentiny nampanaiky ny foko manodidina azy tany amoron' Ionaivo.

2. Ravatoverere

Ity lehilahy ity no nampanaiky ny foko niaraka taminy fa ny fianakavainy no manjaka sy mametra ny fitsipika mandamina ny fifandimbiasan' ny Mpanajaka Bara. Vehivavy fotsy hoditra no vadiny. Niainga avy tany am-bava ranon' i Mandrare izy ary nianavaratra hatrany Inongy, sampan' i Mananara. Nisy mpiady arivo lahy nanaraka azy.

3. Rabararatavokoky

Niteraka lahitokana Ravatoverere, dia Rabararatavokoky, izay niteraka an' Andriankeoheo. Ity farany ity indray niteraka an' i Rakobaha sy Rapapango. nandefitra tsy hanjaka handimby an-drainy Rakobaha na dia zokiny aza. Navelany Rapapango zandriny handimby ny rainy tao Inongy fa izy kosa niankandrefana nankany Isalo. Izy no rain' Andriambarindry izay nanorina ny fanjakan' i Fiherenana.

4. Rapapango na Rafiraraza sy Andriamena

Niteraka lahitokana Rapapango dia Andriamena. Niala tany Inongy Andriamena ka nifindra tao Ranomena, renirano sampan' i Menarahaka ao atsimon’Ivohibe. Volambita no anaran’io faritany io. Tamin’izany izany no niantombohan’ny varotra basy nataon’ny Anglisy ka omby 14 ka hatramin’ny 16 no takalon’ny basy iray. Niteraka telo Andriamena, dia Adriamandàna, na Andriamanetaka, Rebiby ary Andriamanely.

Maty tamin’ny ady nifanaovan’ny Bara sy ny Tanala i Rebiby. Ny taranak’Andriamandàna dia tsy navela hanjaka noho ny fahadisoana lehibe n’ny anankiray taminy tamin’ny nanambadiany ny vady navelan-drainy. Koa dia ny taranak’Andriamanely ihany sisa tavela nanjaka. Natosiky ny havany niankandrefana ireo izay voailika tsy nahazo nanjaka, ka nanangana fanjakana vaovao dia ny Bara Antikondra tany andohan'i Fiheranana.

Andriamanely kosa niteraka maro, ka ireo taranany ireo no natao hoe  Zafimanely izay nanangana fanjakana Bara maro, dia ny Bara Be, ny Bara Imamono, ny Bara Iantsantsa, ny Bara Mananantanana, ny Bara Manandàna. sns...

5. Andriamanely sy ny taranany (taonjato faha-17)

Andriamanely no isan’ny Mpanjaka Bara nalaza indrindra. Taorian’ny nahafatesan’Andriamandàna zokiny dia nipetraka tao Ranotsara Avaratra ary hatramin’izay dia isan’ny renivohitra Bara nalaza io tanàna io. Nampiaiky ny foko maro nanodidina an’i Betroka Andriamanely. Novàny ho  volambita ny anaran’io faritany io ho fahatsiarovana ny tany niavian’ny tany Ranomena. Ny Tsienimbalala, vahoakan’ny Zafindravola no novantaniny tao, niàdy taminy ary resiny sy nahazoany babo betsaka, olona sy omby (1649).

Niteraka telo Andriamanely dia Andriamanafotsarivo, razan’ny Mpanjaka bara maro ; Ratsimive, razan’ny Mpanjaka Bara Vinda tao Beroroha ; ary Andriampanolahy, nipetraka tao Tsitondroina. Tafara-manjaka, anankiray tamin’ny zafin’Andriampanolahy no nanjaka tao Tsitondroina hatramin'ny nahatongavan’ny Ambaniandro izay nanosika azy nifindra nankany Mandronarivo, avaratr’i Beroroha.

6. Andriamanafotsarivo

Nandimby an-drainy tao Ranotsara Avaratra Andriamanafotsarivo. Ratsimive zandriny kosa dia lasa nipetraka tany amoron’Ionaivo. Kanjo nony afaka kelikely dia niverina Ratsimive nanao izay hanilihana an-jokiny sy handraisana ny fanjakana tao Ranotsara. Raikitra ny ady. Resy Andriamanafotsarivo ka nandositra nialoka tany amin’ny Mpanjakan’ny Tanala izay havan’i Vohilakatsy reniny. Maty tamin’io ady io ny anankiray tamin'ny zanany.

Mba hamaliana faty io zanany io, dia lasa Rambahira, vadin’ Andriamanafotsirivo, niantso ny Sakalava havany tany Betsiriry hanampy azy hanafika an-dRatsimive. Dia raikitra indray ny ady. Maty Ratsimive ary resy ny tafiny. Ramitongoa, anankiray tamin’ny zanak’ Andriamanafotsarivo no nahafaty azy. Tafaverina nanjaka tao Ranotsara indray Andriamanafotsarivo. Nony elaela taty aoriana dia nifíndra monina nankany amoron'i Sakamare ny iray tamin’ny zanak’i Ratsimive, nitarika mpiady roanjato lahy ka nanorina ny fokon’ny Bara Vinda tao Benenitra.

7. Ramitongoa

Taorian’ny nandreseny an-dRatsimive dia Ramitongoa no nanjaka nandimby an’Andriamanafotsarivo rainy tao Ranotsara Avaratra. Kanefa  noho izy nahery setra, dia tsy tian’ny vahoaka ka nesoriny.

8. Rakitroka Ratsileondrafy

Nony niala Ramitongoa dia Rakitroka Ratsileondrafy rahalahiny no nanjaka. Mpiady mahery, nampitovian’ny olona tamin’Andriamanely Rakitroka Ratsileondrafy. Mbola notafihiny indray ny Tsienimbalal ka resiny ary nahazoany babo betsaka, olona sy omby. Taorian’io fahavoazana io,  dia nandositra niankandrefana nanalavitra ny Bara ny Tsienimbalala ka tonga tany Mikoboka any akaikin’i Toliara.

Niteraka dimy lahy Rakitroka, izay samy nanorina fanjakana daholo. Kanefa noho ny ady an-trano nifanaovan’izy mirahalahy avy dia nalemy ny  fanjakana najorony.

Ireto avy ny fanjakana natsangan’ny zanak’i Rakitroka Ratsileondrafy

-   Tonanahary, nanorina ny Foko Bara Be sy nanjaka taminy.

-   Ratsimamotoa, nanorina sy nitondra ny foko Bara Iantsantsa

-   Ratsimivily, nanorina sy nitondra ny Bara Imamono.

-   Tsimiovy na Andriamanely nanjaka tamin’ny Bara Manandàna.

-   Ramifoky na Rafoga nanjaka tamin’ny Bara Mananantanana

9. Tonanahary, Mpanjakan’ny Bara Be

Mpanjaka nahery setra sady be rehareha i Tonanahary ka tsy tian'ny olony. Nanao zava-pady nahatezitra indrindra ny rahalahiny izy tamin'ny nakany ny anankiray tamin’ireo vadin-drainy nilaozany maty Tezitra Ratsimivily sy Ratsimamotoa rahalahiny ka notafihiny i Tonanahary ary resiny. Taorian’io ady io dia lasan-dRatsimamotoa i Ranotsara ary Ihosy kosa lasan-dRatsimivily.

Nony resy Tonanahary dia nanatona an’i Varamena, Mpanjakan'ny Tanala nitady fanampiana taminy hiverenany amin’ny fanjakany novolany tamin-drainy. Nararaotin-dRatsimivily ny tsy naha-teo an-toerana azy ka noravany sy nobaboiny Mikaiky, renivohitr’i Tonanahary. Lasa babo ny iray tamin’ny zanany.

Tezitra sy nalahelo mafy Tonanahary ka lasa nankany Antananarivo nitaraina tamin-dRadama. Tsy nanapaka hevitra avy hatrany Radama fa mbola nampiantso an-dRatsimivily koa mba handrenesany izay lazainy

-    Nesorinay tamin’ny fanjakana navelan’ny rainay izy, hoy Ratsimivily, satria nanala baraka ny rainay tamin’ny nanambadiany ny vady navelany, izay reninay.

Nony ren-dRadama izany dia sady tsy nanome rariny an’i Tonanahary izy no  tsy nanampy an-dRatsimivily. Nararaotiny aza ny adin’izy telo mirahalahy (Tonanahary, Ratsimivily ary Ratsimamotoa) mba hametrahana miaramila tany Bara. Koa nandefa an-dRainiharo nitondra miaramila zato lahy izy ka nametraka azy tao Ihosy. Nasainy nampandry tany sy nanala ny fiadiana rehetra tany amin’ny mponina hatrany Ranotsara ireo miaramila tao Ihosy ireo.

Ny zanak’i Tonanahary: Retsila sy Ramieba

Niteraka dimy mirahalahy Tonanahary ka Rasalea (atao hoe koa Retsila na Ramarato) sy Ramieba no nalaza indrindra.

Retsila

Retsila no nanjaka nandimby an-drainy. Tao Ranohìra no nofìdiny hipetrahana mba hahazoany tsara misakana ny Merina. Tia ady sady mahery an'ady  Retsila. Samy niadiany avokoa na ny Mahafaly, na ny Betsileo, na ny Merina. Nanafika ny toby miaramila Merina tao Andranay tao akaikin'i Fianarantsoa izy no maty voan’ny balan-tafondro.

Inapaka na Ikanapaka zanany no nandimby an-dRetsila. Nanohitra mafy  ny Merina izy ary nony niakatra ny Frantsay dia nampiaiky ny Frantsay  koa ny herim-pony sy ny fanoherany.

Ramieba

Ramieba rahalahin-dRetsila kosa dia nanjaka tamin’ny Bara Be tao Ihosy. Nanao raharam-pihavanana tamin'ny Merina ary nitondra koa an'i Ranohira taorian’ny nahafatesan' Ikanapaka. Mafy dia mafy koa ny fanoheran-dRamieba ny Frantsay. Intelo voasambotra izy kanefa afaka nandositra hatrany sady nahataona olona maro hiara-manohitra aminy. Ka  nony voasambotra faninefany izy dia notifirin’ ny miaramila Frantsay avy hatrany.

10. Ratsimivily, Mpanjakan’ny Bara Imamono

Ratsimivily no Mpanjaka nahatonga ny Bara Imamono ho fanjakana nahery indrindra tao amin’ny samy Bara. Tao Anjia tao amoron’ny reniranon' Ihosy izy no nipetraka voalohany. Natosik’i Retsila zana-drahalahiny niala tao izy ka voatery nikisaka niankandrefana nanatona tany tsara kijan’omby natao hoe Tsimamonolongo. Nampanaiky an’i Sahamavaka sy Ilovo izy. Tsara ny fihavanany tamin’i Marentoetse, Mpanjakan'i Fiherenana. Fa nony maty Ratsimivily dia tsy notohizan’i Rehandry intsony izany fihavanana tsara izany. Andriamanalina no anarana niantsoana azy taorian’nv nahafatesany.

Ny Bara Imamono dia olona avy tamin’ny Bara Be sy ny Iantsantsa ary ny Bara Mananantanana. Notarihin’i Ratsimifoka sy Ratsimivily rahalahiny nankany Ankazoabo ny olona maro nanaiky azy, dia nampanaiky foko maro tany izy ary naka ny anarana hoe Bara Imamono.

Taorian’ny niorenan’ny Bara Imamono tany Ankazoabo dia napetrak'i  Ratsimivily tao Lamatihy ny Bara Zafindravola izay avy tany Ivohibe ary ny  Bara Vinda avy tany Betroka sy Benenitra napetrany tany amoron’i Taheza.

Rehandry

Nandimby an-dRatsimiviiy rainy Rehandry. Tamin’ny andron-drainy dia efa  nanaiky azy ny Sahamavaka sy Ilovo ary tamin’izany dia efa i Rehandry no nitondra ireo faritany roa ireo. Tamin’ny 1850 dia nalefany Ikely zanany lahy, niaraka tamin’ny mpanolo-tsaina sy ny miaramila, nikarakara ny ombiny marobe tany Ampanihy. Nanorina tanàna vaovao Ikely ary izany no niandohan’ny tanànan’Ankazoabo.

Ny ady tamin’ny Masikoro (1859)

Nanafika sy namabo ny ombin’i Rehandry matetika ny Masikoro. Ny an-dRehandry kosa dia tafika an-daharana mihitsy no nalefany namely ny Masikoro. Resy ny Masikoro ka nahazoan-dRehandry tany lehibe sy omby (1859). Voatosika avy tany an-dohan’i Fiherenana ny Masikoro tamin’izay.

Nony afaka kelikely anefa dia nifanampy Fitolia avy any an-dohan’i Fiherenana sy Somongay, Mpanjakan’ny Masikoro ka nanao vaiin’ady. Nony ren-dRehandry fa niomana hamely azy Fitolia sy Somongay dia nanao tanàna mimanda tao Ampihamy izy hisakanana ny fahavalo. Somongay koa nanao ho azy tao Besavoa. Dia samy namory ny havany ny an-daniny roa. Raikitra tao Tongobory ny ady. Avy tampoka ny orambaratra tamin’izay ka nisy vitsivitsy matin’ny varatra. Samy raiki-tahotra ny an-daniny roa ka samy namonjy ny mandany avy, tao Ampihamy sy tao Besavoa.

Tamin’izay dia tonga nampihavana ny roa tonta Rasambatra, Vadintany nalefan-dRainisoamialy, Goverinora tao Ihosy. Nanaiky ny fanelanelanana Rehandry fa Somongay nandà ka dia nitohy ihany ny ady. Lany vanja  sy bala anefa ny Masikoro ka resy ary maty i Somongay ka fito volana taty aoriana vao nalain’ny havany ny fatiny ka nalevina tao am-pasan-drazany ao Ambohibola.

Taorian’ny nandresen-dRehasy ny Masikoro, dia nomeny tany tany Fiherenana Ikely zanany ary nafindrany taminy ny anarany hoe Rehandry fa izy kosa naka ny anarana hoe Lehimanjaka. Dia niala tany Ankazoabo Ikely-  Rehandry II- ka nonina tao Antevamena tao amin’ny tany nomen- drainy azy.

Ny ady faharoa tamin’nv Masikoro (1875)

Mbola nirehitra indray ny adin’ny Bara sy ny Masikoro tamin’ny 1875. Tamin'ity ady faharoa ity Lehimanjaka dia nifanampy tamin’i Reba, rahalahin-drain'Isambo, Mpanjakan’ny Bara Iantsantsa. Tonga hatrany Befandriana Atsimo ny tafika nentin’i Lehimanjaka ary nahazo omby babo vony an'arivony.

Nony vita ny ady dia novoriny ny vahoaka mbamin’ny Mpifehy sy ny Zanakandriana ka samy notolorany izay anjara taminy avy ny zanany. Rehandry II no notendreny ho Mpanjakan'ny Bara Imamono. Ny Mpanjaka sisa, mbamin'ny Mpifehy, na dia samy nahaleo tena aza dia nasainy nanoa an-dRehandry II. Fotoana fohy taorian'izay dia maty Lehimanjaka. Rehandry II kosa dia niova anarana hoe Impoinimerina fa ny anarany hoe Rehandry II dia nafindrany tamin'Iatahiry zanany.

Nifindra monina ato Isahaina tanànan-drainy izy, taorian'ny nahafatesan-drainy.

Impoinimerina

Tamin'ny 1873, roa taona talohan'ny nahafatesan'i Lehimanjaka rainy, dia nanafika ny Sakalava sy ny Merina tany Mahabo Rehandry II ka nahazo babo omby an'arivony tany. Nandefa miaramila arivo lahy nanenjika ny bara ny Merina, nitondra tafondro anakiray, teo ambany fifehezan-dRabebosika. Resin'ny Bara anefa io tafika io ka niparitaka nandositra.

Taorian’izay indray dia nitondra tafika marobe sady tsara fiadiana  Ravoninahitriniarivo 15 Vtra. Tsy namely na nanenjika ny Bara avy hatrany anefa Ravoninahitriniarivo fa nampiantso ny Mpanjaka Bara rehetra ka nifampidinika taminy. Vita ny raharaham-pihavanana ary nanaiky an-dRanavalona ho Mpanjakan’i Madagasikara ny Bara sady nanonitra ny omby nalainy tany Mahabo. Natao ny velirano ary nisy lamba landy tsara tarehy avy tamin-dRanavalona nomena ny Mpanjaka Bara. Koa tamin’ny 09 Septambra 1873, dia nanoratra taratasy tany amin-dRanavalona II izay tany Fianarantsoa tamin’izay Ravoninahitriniarivo, nilaza taminy fa mandry ny tany any Bara(4). Niverina nankany Antananarivo Ravoninahitriniarivo ary nisy zanaka Mpanjaka roa nalefan’ny Bara hianatra any Antananarivo.

Tsara fihavanana tamin’ny Goverinora merina tao Toliara Impoinimerina. Niady tamin’ ny Bara Ambiliony tao Sakaraha sy tamin’ i Tompomanana Mpanjaka Masikoro tao Manombo koa izy (1894).

Taorian’ny niakaran’ny Frantsay dia voatendry ho Goverinoran’ ny distrikan' Ankazoabo Impoinimerina. Nifankahazo tsara tamin’ny Frantsay izy. Tamin’ny 1909 Impoinimerina no niamboho.

11. Ratsimamotoa sy ny zanany, Mpanjakan’ny Bara Iantsantsa

Tamin’ny ady nataony tamin’ny Merina dia lasan-ko babo ny anankiray tamin'ny  vadin-dRatsimamotoa ary voalaza fa matin’alahelo noho izany izy ary namela kamboty anankiray natao hoe Imasoandro. Koa dia Imasoandro no nandimby an-drainy tao Ivohibe.                                                                                '

Nandimby an’Imasoandro indray dia i Tsimanompo. Mbola niady ny Tsienimbalala ihany indray i Tsimanompo. Nony resy ny Tsienimbalala dia lasa nifíndra any am-badika andrefan’Analavelona.

Rainibahy no nandimby an’ i Tsimanompo. Nanampy an’Impoinimerina  izy tamin’ny adin’ny Bara sy ny Masikoro.

Nahay niaro ny fahaleovantenany ireo Mpanjaka telo mianaka nifandimby ireo. Nasiaka sy nahery setra anefa Rainibahy ka naongan’ny vahoaka tamin’ny 1887. Isambo no nandimby azy. Nalaza tamin’ny fanoherana Frantsay Isambo ka tamin’ny 1897 vao resy.

V. NY  FOKO BARA HAFA

Misy foko bara hafa fantatra anarana toy ny Bara Manantanana, izay nanjakan’i Ramifoky tao atsimon’i Volotaray, Rafia no isan’ny Mpanjaka nalaza tany. Tao Manera indray ny Bara Tsienimbalala. Isan’izay nitondra azy ireo Impoinimerina. Ny Bara Manonga, tao Ambinaniroa, Fangataha no isan' ny Mpanjaka nalaza tao. Ny Bara Menamaty, Rasidy no nalaza tao. Ny Bara Mahivy tao Bereta, Ratrimo no isan’ny Mpanjaka nalaza tany. Ny Bara Tevonje, Ivondrony no renivohitra ary Vantio no isan’ny Mpanjaka nalaza tany. Ny Bara Antekondro, Tsiangora no renivohiny, Imaka no isan’ny Mpanjaka tany. Ny Bara Manambia sy ny Bara Ambiliony tany atsimo sy tany atsimo andrefan’i Mahafaly.

nalaina tamin’ ny boky: »Tantaran’ i Madagasikara isam-paritra » nosoratan’ i Randriamamonjy Frédéric

 

One Response to Kolontsaina/ Ny Bara

  1. dominique dit :

    Misaotra fa mahafinaritra tokoa ny fizarana ny tantaran’i malagasy toa izao.

Laisser un commentaire

Votre adresse de messagerie ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *